Abstrakty

Prof. dr hab. Stanisław Achremczyk (Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego)

Konopaccy w służbie Wazów

Konopaccy pojawili się na Pomorzu Gdańskim w XIV w., a do największego znaczenia politycznego doszli w XVI i pierwszej połowie XVII w. Zaliczano ich do najzamożniejszych rodów Prus Królewskich. Ich posiadłości ziemskie znajdowały się  nie tylko w Prusach Królewskich czy Książęcych, ale w Wielkopolsce, na Rusi i w Wielkim Księstwie Litewskim. Znaczenie osiągnęli przez umiejętną politykę rodową. Dzięki niej spokrewnili się nie tylko z wpływowymi rodami Prus Królewskich, ale także Korony oraz Litwy. Doszli to godności senatorskich. Trzech z nich zostało biskupami kilku kasztelanami i wojewodami. Karierę urzędniczą zaczynali od królewskiego dworu i zagranicznych studiów uniwersyteckich. Jan Konopacki powiązany z biskupem warmińskim Łukaszem Watzenrode otrzymał w 1508 r. nominację na biskupa chełmińskiego. Brat biskupa Jerzy został wojewodą chełmińskim. Jednak sławy i posiadłości ziemskich przysporzyli synowie kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego i Anny z Kostków. Najstarszy syn Jerzy został kasztelanem chełmińskim. Na elekcji po śmierci Stefana Batorego oddał głos na Habsburga, podczas gdy jego brat Maciej opowiedział się za królewiczem szwedzkim Zygmuntem. Nie było to przeszkodą, by od króla Zygmunta Wazy Jerzy otrzymał nominację na kasztelanię chełmińską. Maciej, który od wyboru Zygmunta na króla był jego stronnikiem, doczekał się wyższych godności. Po studiach został królewskim sekretarzem, gdy kanclerzem wielkim koronnym był Jan Zamoyski. Zygmunta III witał w Gdańsku, gdy ten przybywał, by objąć tron polski. Zaangażowanie w życie polityczne przyniosło mu nominację na wojewodę chełmińskiego. Służył królowi będąc komisarzem w rozgraniczaniu dóbr ziemskich w Prusach Królewskich, a także w misji do Królewca, by umocnić polskie wpływy w księstwie. Po śmierci żony, Elżbiety z Dulskich, przyjął święcenia kapłańskie, by w 1611 r. zostać biskupem chełmińskim. Z Dulską miał dziewięcioro dzieci. Z jego synów do godności senatorskich doszli – Jan Karol zostając biskupem warmińskim i Jakub Oktawian kasztelan elbląski. W Rzeczypospolitej ówczesnej uznanie zyskał Jan Karol jako człowiek ogromnej wiedzy, talentu oratorskiego i dyplomatycznych umiejętności. Odbył studia na kilku zagranicznych uniwersytetach a przede wszystkich zwiedził Europę. Będąc dworzaninem Zygmunta III stał się wychowawcą jego synów: Aleksandra, Władysława i Jana Kazimierza. Z Aleksandrem podróżował po Europie, także Władysławowi towarzyszył w podobnym wojażu. W orszaku Jana Kazimierza uczestniczył jako królewski poseł do króla Hiszpanii. Gdy nie przestrzegając przestróg Konopackiego, królewicz Jan Kazimierz wysiadł na ląd francuski w Marsylii został aresztowany i osadzony w wiezieniu. Był to odwet francuskiego dworu na królu Władysławie IV za sprzyjanie Habsburgom. Towarzyszył mu w więzieniu, ale wdzięczności od Jana Kazimierza nie otrzymał. W służbie Wazom tracił rodowe pieniądze. Od Władysława IV doczekał się nominacji wpierw na opactwo wąchockie, później tynieckie, by w 1643 r. awansować na biskupstwo warmińskie. Śmierć stanęła mu na przeszkodzie, aby objąć to ostatnie. Zmarł w Tyńcu 23 XII 1643 r. Z kolei jego młodszy brat Jakub Oktawian, też królewski dworzanin, doczekał się nominacji na kasztelanię elbląską i urząd podskarbiego ziem pruskich. Przyszło mu służyć Janowi Kazimierzowi w czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660). Bywał na sejmikach generalnych i sejmach. Niesłusznie doznawał ostrej krytyki szlachty za prowadzenie prowincjonalnego skarbu. Nie wytrzymał krytyki i z urzędu zrezygnował. Po sprawdzeniu rachunków skarbowych nie postawiono mu żadnych zarzutów a nawet spłacono część zaległej pensji podskarbiego. Jego córki wyszły za mąż za koronnych i litewskich magnatów, a syn Stanisław Aleksander objął kasztelanię chełmińską i był ostatnim z Konopackich, który zasiadał w senacie państwa.

Prof. dr hab. Wojciech Tygielski (Uniwersytet Warszawski)

Papieskie brewia przedsejmowe jako narzędzie politycznego oddziaływania i źródło do badania elit (XVI-XVII w.)

Przed ważniejszymi wydarzeniami na scenie publicznej, jakie miały nastąpić w Rzeczypospolitej (ale także w innych krajach, w których Rzym utrzymywał stałą reprezentację), papieska dyplomacja kierowała do konkretnych osób indywidualne listy sygnowane przez papieża. Ich celem było albo nakłonienie adresata do przyjęcia określonej postawy czy też opowiedzenia się za jakimś politycznym rozwiązaniem, albo zawierały one ogólną zachętę do stałego wykazywania troski o interesy Kościoła oraz Stolicy Apostolskiej. Listę adresatów ustalano zawczasu w papieskim Sekretariacie Stanu, ale niekiedy do rezydującego w danym kraju nuncjusza wysyłano pewną liczbę pism in blanco, zaś decyzję, do kogo konkretnie należy je skierować, podejmował papieski dyplomata. Kryteria ustalania adresatów, jak też skład tego grona wiele zatem mówi o realiach politycznych Rzeczypospolitej widzianych z perspektywy papiestwa, toteż warto bliżej przyjrzeć się tej formie oddziaływania i zastanowić nad jej genezą oraz skutecznością.

Prof. UwB dr hab. Karol Łopatecki (Uniwersytet w Białymstoku)

Wybory w życiu XVII-wiecznego szlachcica. Z badań nad ustrojem Rzeczypospolitej Obojga Narodów: ujęcie kwantytatywne

W referacie przedstawiono zjawisko roli wyborów w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. W tym celu przeanalizowano sejmiki przedsejmowe, relacyjne, elekcyjne, deputackie, na których wyłaniano przedstawicieli lub elektorów na poszczególne urzędy lub funkcje. Całość przeniesiono na współczesne rozważania, dotyczące demokracji pośredniej i jej oceny poprzez pryzmat częstotliwości podejmowanych decyzji przez osoby posiadające czynne prawo wyborcze. Na zjawisko demokratyzacji ustroju miały i mają wpływ nie tylko cenzusy majątkowe, płci, rasy, wieku, ale bardzo ważną rolę odgrywał zakres podejmowanych wyborów i ich częstotliwość. W referacie Autor podjął próbę oceny tego zjawiska pod kątem przestrzennym (poszczególnych województw) oraz znaczenia poszczególnych rodzajów sejmików ziemskich.

Dr Iwona Dacka-Górzyńska (Polskie Towarzystwo Heraldyczne; Wydawnictwo DiG)

Heraldyka w ceremoniale parlamentarnym XVII w.

Heraldyka państwowa odgrywała istotną rolę publiczno-prawną. Herb z wyobrażeniem orła, z cyfrą królewską lub herbem własnym króla i Pogonią, często w otoczeniu herbów ziemskich, w różnych konfiguracjach czy programach heraldycznych był synonimem reprezentacji osoby samego króla, władzy państwowej, terytorium, instytucji ustrojowych, ale też i aspiracji politycznych (używanie herbów szwedzkich). Bez herbów nie mogły się obyć sfery życia publicznego, w tym ceremoniału parlamentarnego, w którym ważną rolę odgrywała sfragistyka urzędowa, numizmatyka, insygnia i symbole władzy królewskiej i urzędniczej, ubiór, weksylologia, falerystyka, architektura, sztuka, druki urzędowe. Ponadto herb – ikon, jako składnik emblematyki, wykorzystywany w propagandzie słowno-wizualnej państwa i władcy, tak w reprezentacji, jak i w zastępstwie, komunikował szeroki wachlarz przesłań symbolicznych, zaczerpniętych z antyku i symboliki chrześcijańskiej. Referat będzie wstępem do tych szerokich rozważań nad obecnością heraldyki w ceremoniale parlamentarnym w epoce Wazów.

Dr Aleksandra Ziober (Uniwersytet Wrocławski)

Relacje sług Jana Stanisława Sapiehy z Warszawy jako źródło do dziejów bezkrólewia 1632 r.

Bezkrólewie po śmierci Zygmunta III Wazy zapisało się w historii Rzeczypospolitej jako jedno ze spokojniejszych, czego przyczyną był przede wszystkim bezkonfliktowy i dość sprawny wybór następcy tronu – Władysława IV. Interregnum zawsze mocno angażowało elity Wielkiego Księstwa Litewskiego, które podejmowały wzmożoną aktywność w celu uzyskania wpływów u przyszłego władcy, jednak niektórzy (np. z powodów zdrowotnych) nie mogli bezpośrednio uczestniczyć w rozgrywkach politycznych czy najważniejszych zjazdach, jak sejmiki i sejmy. Jedną z takich osób był najstarszy syn hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego Lwa Sapiehy – marszałek wielki litewski Jan Stanisław. Brak aktywności magnata wynikał z problemów zdrowotnych, z którymi zmagał się już od kilku lat, a których pierwsze symptomy pojawiły się jeszcze podczas podróży edukacyjnej na początku XVII stulecia. W związku z tym, że Sapieha nie brał aktywnego udziału w pierwszych miesiącach bezkrólewia 1632 r. (m.in. nie stawił się na obrady sejmu konwokacyjnego), o bieżących sprawach informowali go jego słudzy, którzy w swoich listach opisywali nie tylko wydarzenia z samego sejmu i sejmików, ale także najważniejsze kwestie związane z Władysławem Zygmuntem Wazą czy fakcją sapieżyńską. Listy poddane na potrzeby niniejszego referatu analizie pisane były od końca maja do września 1632 roku, a ich autorami byli: Piotr Bielecki, kanonik wendeński Maksymilian Chrzanowski, Jan Telszewski i Jan Zdrodawski. Wzmiankowana korespondencja przechowywana jest  w zbiorach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. W. Stefanyka.

Dr Tomasz Ambroziak (Instytut Polski w Moskwie)

Wybór urzędników i woźnych przez sejmiki województwa wileńskiego na początku XVII w.: teoria i praktyka

Funkcja kreacyjna była jedną z istotnych funkcji sejmików Rzeczypospolitej w okresie wczesnonowożytnym. W niniejszym referacie przeanalizowane zostaną teoretyczne i praktyczne problemy realizacji owej funkcji przez sejmiki województwa wileńskiego (sejmik wileński, oszmiański, lidzki, wiłkomierski i brasławski) w pierwszych dwóch dekadach XVII w.

W ramach referatu zostanie przeanalizowany nie tylko wybór kandydatów na urzędy sędziego ziemskiego, podsędka, pisarza i podkomorzego, ale również wybór kandydatów na woźnych sądowych, przewidziany w artykule 8 rozdziału IV Trzeciego Statutu Litewskiego. Właśnie wybór kandydatów na woźnych wydaje się szczególnie intrygującym zagadnieniem, między innymi ze względu na trudności z określeniem organu uprawnionego do ich wyboru. Z zachowanej korespondencji pomiędzy sejmikami a dokonującym ich zatwierdzenia wojewodą wileńskim Mikołajem Krzysztofem Radziwiłłem “Sierotką” wynika bowiem, że wyboru dokonywała szlachta powiatowa nie tylko na sejmiku, ale również podczas roków ziemskich, jednak zarówno w zachowanych prośbach o zatwierdzenie woźnych, jak i w odpowiedziach wojewody brak istotnego rozróżnienia pomiędzy owymi przypadkami.

Korespondencja ta jest również ciekawym źródłem pozwalającym poznać praktykę funkcjonowania samych sejmików. Przykładowo, analiza ilości pieczęci i podpisów szlachty jest ważnym świadectwem zaangażowania miejscowej szlachty w życie sejmikowe i powinna zostać uwzględniona przy wciąż nierozstrzygniętej dyskusji o frekwencji na sejmikach litewskich.

Prof. KUL dr hab. Robert Kozyrski (Instytut Historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Lublinie)

Sejmiki województw małopolskich 1572-1648 – organizacja, stan badań, propozycje badawcze

Działające w ramach jednej prowincji małopolskiej sejmiki (lubelski, sandomierski, krakowski, księstw oświęcimskiego i zatorskiego) wniosły znaczący wkład w dorobek polskiego parlamentaryzmu. Wybrani na tych forach przedstawiciele szlachty niejednokrotnie podejmowali kluczowe decyzje w kwestiach dotyczących tak polityki wewnętrznej, jak i relacji Rzeczypospolitej z jej sąsiadami. Ich znaczenie w przestrzeni prawno-politycznej systematycznie rosło od 1572 r., chociaż w tym względzie zauważalna była przewaga znacznie starszych sejmików wielkopolskich. Przedstawiciele Małopolan byli też aktywni na wielu innych sejmikach, skutecznie rozwijając wzajemne relacje polityczne i towarzyskie. Utrzymywali wreszcie bliskie kontakty już nie tylko z dworem królewskim, ale również z wieloma ważnymi politykami świeckimi i duchownymi – elitą władzy w Rzeczypospolitej.

Systematyczne badania nad dziejami sejmików małopolskich rozpoczęły się jeszcze w XIX w. Istotną rolę w poznaniu organizacji tych zgromadzeń odegrała dokumentacja nestora polskiej historii prawa Adolfa Pawińskiego, który wraz ze swymi współpracownikami zarchiwizował spuściznę źródłową wielu sejmików, tworząc w ten sposób zasób, tzw. Teki Pawińskiego. W latach siedemdziesiątych XX w. zostały one zmikrofilmowane i są udostępniane przez Bibliotekę Naukową PAU i PAN w Krakowie. W ich zbiorze odnajdziemy także akta sejmikowe województw: krakowskiego, lubelskiego i sandomierskiego. W przeciwieństwie do dwóch pierwszych, które zachowały się do czasów nam współczesnych, nadto były i są systematycznie wydawane drukiem, przechowywane w Tekach Pawińskiego akta sejmiku województwa sandomierskiego stanowią unikatowy zbiór dokumentów. Oryginały uległy bezpowrotnemu zniszczeniu podczas II wojny światowej, co nie oznacza, że nie dysponujemy możliwością ich odtworzenia. Odpisy laudów i instrukcji poselskich wciąż znajdują się w zasobach archiwalnych wielu miejscowości sandomierszczyzny, co więcej, wiele z nich dostępnych jest w formie cyfrowej. Spośród czterech sejmików funkcjonujących na obszarze Małopolski sandomierski nie doczekał się jeszcze publikacji swych akt, chociaż pierwsze próby, poczynione przez Franciszka Kluczyckiego, miały miejsce w 1881 r.

Edycje drukowane akt sejmików małopolskich pojawiły się już w latach trzydziestych XX w. Zadania tego podjął się Stanisław Kutrzeba, a od lat pięćdziesiątych tego stulecia projekt kontynuował Adam Przyboś. Z kolei wydania drukiem akt sejmikowych województwa lubelskiego podjął się Henryk Gmiterek. Dwa tomy dokumentujące działalność tego sejmiku w latach 1572-1668 pojawiły się w 2016 i 2021 r. Wspomniany Franciszek Kluczycki jest też wydawcą akt sejmikowych księstwa oświęcimskiego i zatorskiego w okresie poprzedzającym włączenie tych terytoriów do państwa polskiego w 1563 i 1564 r. Akta tego sejmiku z lat późniejszych znajdują się w zbiorze dotyczącym działalności zgromadzeń szlacheckich województwa krakowskiego.

W referacie Autor skoncentrował się na wewnętrznej organizacji sejmików małopolskich w latach 1572-1648, ich składzie oraz wzajemnych relacjach sejmikującej szlachty. Istotnym elementem referatu są kwestie dotyczące sejmikowej dyplomacji. Autor zaprezentował również potencjalne możliwości wykorzystania akt sejmikowych do badań nad dziejami sejmików w Rzeczypospolitej. Podjął ponadto próbę całościowego spojrzenia na dotychczasowy dorobek badawczy i wydawniczy, wprost odnoszący się do dziejów sejmików małopolskich oraz możliwości wykorzystania technologii cyfrowych w badaniach nad tymi zgromadzeniami. Zaproponował i poddał pod dyskusję konkretne rozwiązania, które w prosty sposób można wykorzystać do kompleksowej rejestracji nie tylko samych sejmików, ale też analizy poszczególnych zagadnień. W ocenie Autora największą przeszkodę w badaniach nad historią sejmików szlacheckich stanowi brak spójnego, a zarazem jednolitego aparatu pojęciowego. Zbudowanie jednolitej bazy pojęć odnoszących się do zagadnień poruszanych przez sejmiki znacznie ułatwiłoby przygotowanie ich spójnych monografii.

Dr Marcin Broniarczyk (Muzeum Ziemi Rawskiej)

Posłowie na sejmy z czasów Wazów reprezentujący więcej niż jeden sejmik. Garść refleksji w oparciu o wybrane przykłady

Każdy staropolski okręg sejmikowy był w swoich dziejach reprezentowany przez mniej lub bardziej zdolnych polityków. Niekiedy przez całe dziesięciolecia poszczególne sejmiki były „obsadzone” przez te same rodziny, których kolejni przedstawiciele byli obdarzani zaufaniem przez brać szlachecką. Dość dobrze rozpoznana jest zbiorowość wielokrotnych posłów na sejm z wybranych sejmików. Znamy ich nazwiska. Warto jednak przyjrzeć się i spróbować na wstępie usystematyzować listę tych, którzy w trakcie swoich wieloletnich karier posłowali na sejm więcej niż z jednego sejmiku. Kim byli owi posłowie, z jakich rodzin się wywodzili, jakie były powody, dla których szlachta zarówno w Radziejowie, jak i w Środzie powierzała im mandat posła na sejm? Czy nie było kontrowersji z osiadłością? Przyjmuje się bowiem, że terrigena od pokoleń osiadły w danej ziemi był lepiej postrzegany jako kandydat na posła, niż nuworysz w danym okręgu sejmikowym, choćby miał i najlepsze zdolności krasomówcze. Oczywiście można było posiadać dobra w kilku ziemiach. Czy wystarczyło wobec tego nadanie królewskie, czy jednak posiadanie dóbr prywatnych w danym okręgu sejmikowym? Wydaje się zatem potrzebne również choćby sondażowe przyjrzenie się majątkom wielokrotnych posłów na sejm reprezentujących różne ziemie. Aby jak najdokładniej opisać tytułowe zagadnienie, Autor skupia się na kilku przykładach. Są to posłowie: Stefan Gembicki (poseł z Łęczycy i Środy), Jan Łowicki (Środa, Radziejów) oraz Stanisław Sokołowski (Środa, Radziejów).

Mgr Justyna Gałuszka (Uniwersytet Jagielloński)

Między dobrem publicznym a prywatą. Stanisław Stadnicki na forum sejmu walnego w latach 90. XVI wieku

Stanisław Stadnicki (ok. 1551-1610), starosta zygwulski, osławiony „Diabeł łańcucki”, niewątpliwie należał do elity politycznej ówczesnego państwa polsko-litewskiego. Potwierdza to jego wielokrotny udział w obradach sejmiku wiszeńskiego i reprezentowanie województwa ruskiego na forum sejmu walnego. W referacie przedstawiono jego działalność parlamentarną w latach 90. XVI wieku. Był to niezwykle ciekawy okres jego aktywności publicznej. Z jednej strony działał jako parlamentarzysta na rzecz innowierców, z drugiej zaś podejmował liczne, często sprzeczne, działania na rzecz budowania własnej pozycji na gruncie lokalnym i ogólnopaństwowym. To głównie dzięki sile głosu Stanisława Stadnickiego cała rodzina posiadała mocną pozycję na sejmiku w Sądowej Wiszni w ostatniej dekadzie XVI wieku. Stadniccy należeli do grona mecenasów protestantyzmu, stanowili elitę majątkową i polityczną regionu, dlatego nie dziwi zaangażowanie starosty zygwulskiego w sprawy wyznaniowe, także na rzecz prawosławia oraz forsowanie w instrukcjach sejmikowych zapisów o konieczności uchwalenia przepisów wykonawczych do konfederacji warszawskiej z 1573 r. W referacie dokonano analizy pięciu sejmów z udziałem Stadnickiego z punktu widzenia skuteczności realizowania przez niego instrukcji sejmikowych i aktywnego włączania się w dyskurs parlamentarny. Naturalnie każde takie zgromadzenie, jego porządek, przebieg, działanie i rezultaty zależały od bardzo wielu czynników: aktualnej sytuacji politycznej, „jakości” obu izb parlamentarnych, bieżących układów pomiędzy sejmującymi stanami, często osobistych czy grupowych interesów uczestników obrad. Przebieg konkretnego sejmu walnego w dużej mierze odbijał stan aktualnych stosunków pomiędzy władzą a różnymi grupami szlachty. Lata 90. XVI stulecia to również okres niezwykle interesujący z uwagi na napięcia, które istniały między najważniejszymi uczestnikami ówczesnej gry politycznej, na czele z kanclerzem i hetmanem wielkim koronnym Janem Zamoyskim. Relacje łączące starostę zygwulskiego z Zamoyskim również wymagają naświetlenia z uwagi na wpływ, jakie miały na działalność sejmikową i sejmową Stadnickiego. Kanclerz obawiał się wpływów Stadnickiego w województwie ruskim i chciał je przezwyciężyć, ponieważ uważał ten obszar za rejon swojej stałej i bezpośredniej dominacji.

Mgr Aleksander Popielarz (Uniwersytet Warszawski)

Polski monarchista? Działalność publicystyczna i parlamentarna Feliksa Kryskiego

Sejm stanowił centralny punkt odniesienia w staropolskiej refleksji na temat sposobu rządzenia. Nacisk na harmonijną współpracę trzech stanów sejmujących charakterystyczny jest dla myśli republikańskiej, jednak także przedstawiciele nurtów

monarchistycznych nie odrzucali całkowicie sejmu, choć proponowali inną wizję relacji króla, senatu i izby poselskiej.

W czasie panowania Zygmunta III miały miejsce wydarzenia istotne tak dla praktyki parlamentarnej, jak i dla postrzegania króla i jego roli. Zaliczyć do nich można sejm inkwizycyjny 1592 r., rokosz sandomierski i wojny z Moskwą. W wydarzeniach tych odegrał rolę Feliks Kryski, występując w obronie króla i jego polityki. Jego osoba jest dobrym punktem wyjścia do rozważań na temat praktyki parlamentarnej i stosunku do władzy królewskiej.

Feliksa Kryskiego zalicza się do wąskiego zdaniem badaczy grona monarchistów w otoczeniu Zygmunta III. Był on aktywny nie tylko jako senator, ale także na arenie sejmowej i sejmikowej. Dwukrotnie pełnił funkcję marszałka izby poselskiej (w 1603 i 1607 r.) oraz brał w 1606 r. udział w pracach komisji sejmowej porównującej artykuły

wiślickie i sandomierskie. Ceniony jako wybitny orator swoje umiejętności wykorzystywał do propagowania działań królewskich i zjednywania sobie szlachty.

W referacie przedstawiono poglądy Feliksa Kryskiego na władzę królewską w kontekście jego działalności na sejmach i poza nimi w celu odpowiedzenia na pytanie: w jakim stopniu uznać je można za wpisujące się w ówczesne nurty monarchistyczne.

Dr hab. Valentin Constantinov (Instytut Historii Ministerstwa Edukacji i Badań Republiki Mołdawii w Kiszyniowie)

Kwestia Mołdawii w przemówieniach sejmowych Stanisława Żółkiewskiego jako hetmana wielkiego koronnego

Mołdawia zajmowała ważne miejsce w politycznej działalności Stanisława Żółkiewskiego, jeszcze od czasów kiedy zajmował stanowisko hetmana polnego. Stworzenie zony buforowej między Imperium Osmańskim a Rzecząpospolitą było bardzo ważnym dla systemu bezpieczeństwa państwa polsko-litewskiego. Po 1611 r. nasiliły się walki między różnymi obozami w Rzeczypospolitej. I tym razem kwestia Mołdawii była wykorzystywana w różnych sporach politycznych w kraju. W tym samym czasie król Zygmunt III Waza skorzystał z możliwości manewru politycznego i na najważniejsze stanowiska w państwie wyznaczył osoby, którymi można było łatwo manewrować. Tak było też w przypadku mianowania Stanisława Żółkiewskiego na hetmana wielkiego koronnego, ale też i na kanclerza wielkiego. Był to czas, kiedy polski hetman był już stary. Nie odnosił militarnych sukcesów w polu od czasów bitwy pod Kłuszynem. Za pokój w Jarudze w 1617 r. został ostro skrytykowany przez opozycję królewską, która uważała, że w ten sposób Rzeczpospolita utraciła wpływy w Mołdawii. W następnym roku, kiedy doszło do starcia w Oryninie, musiał ponownie zmierzyć się z ostrą krytyką ze strony tej samej opozycji. Równocześnie Żółkiewski usiłował sformułować własne poglądy na kwestię mołdawską, a jego ostatnia kampania w 1620 r., zakończona katastrofalną klęską w kampanii cecorskiej, była efektem tych koncepcji polityczno-militarnych, które promował w swoich przemówieniach sejmowych. Mając ogromny wpływ na ówczesne wydarzenia, wielki hetman forsował własny punkt widzenia, z którym większość się zgadzała.

Prof. dr hab. Tomasz Kempa (Wydział Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu)

Współpraca Krzysztofa Radziwiłła ze środowiskiem prawosławnych w okresie bezkrólewia 1632 r.

Zarówno protestanci (zwłaszcza Krzysztof II Radziwiłł i jego klientela), jak i prawosławni przygotowywali się do bezkrólewia po śmierci Zygmunta III, aby osiągnąć swe polityczne cele, których nie mogli zrealizować za życia tego monarchy. Ci pierwsi oczekiwali przede wszystkim potwierdzenia konfederacji warszawskiej i oczekiwali praktycznych gwarancji swoich swobód religijnych. Drudzy walczyli co najmniej o uzyskanie równorzędnej pozycji w stosunku do Cerkwi unickiej, którą utracili w związku z zawarciem unii brzeskiej w 1595/96 roku. Radziwiłł już wcześniej utrzymywał kontakty z czołowymi przedstawicielami szlachty prawosławnej z terenów Rusi Koronnej, a także z hierarchią prawosławną w Rzeczypospolitej, również jej częścią nieuznawaną przez Zygmunta III, w celu wspólnej walki o swobody religijne dla niekatolików. W okresie przed i w czasie samego bezkrólewia ta współpraca uległa intensyfikacji. Radziwiłł wystąpił na sejmie konwokacyjnym, któremu marszałkował, a także podczas sejmu elekcyjnego, jako orędownik postulatów prawosławnych, a podczas samych obrad nawet jako gwarant ustępstw na rzecz tego środowiska. Dyzunici zatem nie tylko dzięki swojej mobilizacji, ale również dzięki wsparciu Radziwiłła i jego szerokiej klienteli, a także stanowczej postawie króla-elekta, odzyskali kilka biskupstw i monasterów, nadto szereg cerkwi w kluczowych miastach królewskich Rzeczypospolitej. Większość ustępstw zawarta była w tzw. punktach uspokojenia. W ten sposób pozycja dyzunitów stała się porównywalna z faktycznym stanem i znaczeniem Cerkwi unickiej. W referacie omówiono wspólne przygotowania obu stron do bezkrólewia.

Mgr Aliaksandr Prudnikau (Szkoła Doktorska Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu)

Działalność poselska Jana Cedrowskiego podczaszego nowogródzkiego klienta Bogusława Radziwiłła

Jan Cedrowski (1617–po 1682)  podczaszy nowogródzki, pamiętnikarz należał do grona najbardziej zaufanych sług Bogusława Radziwiłła. Oprócz funkcji administracyjno-gospodarczych w systemie zarządzania tego magnata – był niejednokrotnie starostą i rewizorem książęcych majątków, m.in. Smolewicz i Kopysi, wykonywał inne odpowiedzialne zadania (np. dostarczał pieniądze księciu podczas studiów zagranicznych) – reprezentował on także interesy księcia na sejmikach, sejmach, a także w Trybunale Głównym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Mimo jawnych ścisłych więzi z księciem koniuszym litewskim, Jan Cedrowski był bardzo szanowany przez szlachtę mińską, która wielokrotnie powierzała mu obowiązek reprezentowania województwa mińskiego.

Ponad dziesięciokrotnie Cedrowski posłował na sejmy, m.in. brał udział sejmach nadzwyczajnych w 1654 r., 1668 r. (abdykacyjnym), w elekcji królów Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. W czasie wojny z Moskwą (1654-1667) był wybierany posłem z województwa mińskiego dla reprezentowania jego interesów przed carem moskiewskim, hetmanem wielkim litewskim Pawłem Janem Sapiehą, wojewodą ruskim Stefanem Czarnieckim, królem Janem Kazimierzem, kniaziem Wasilijem Szeriemietiewem i in.

Cała kariera polityczna podczaszego nowogródzkiego świadczy nie tylko o jego ponadprzeciętnych zdolnościach dyplomatycznych i politycznych, ale także o dużym zaufaniu, jakim darzył go Bogusław Radziwiłł.

Mgr Julia Paduch (Uniwersytet Wrocławski)

Poufni współpracownicy Ludwiki Marii Gonzagi. Polsko-francuska sieć dyplomatyczna w interesach politycznych królowej

Referat stanowi próbę ukazania powiązań grona poufnych współpracowników królowej Ludwiki Marii z samą władczynią, jak i z dyplomacją francuską. Otwarte pozostaje pytanie, na ile ci współpracownicy reprezentowali interesy żony Władysława IV i Jana Kazimierza, a w jakim stopniu skupieni byli jedynie na interesach Francji czy uzyskaniu aprobaty ze strony Wersalu. Ciekawy elementem analizy poczynań współpracowników Ludwiki Marii stanowi także ich “korespondencja wewnętrza”, czyli listy i informacje wymieniane pomiędzy poszczególnymi członkami grupy. Podstawę rozważań stanowią materiały z wypisów z archiwów francuskich zebrane w tekach Stanisława Lukasa.

Do grona poufnych współpracowników Ludwiki Marii Gonzagi zaliczono osoby aktywne bezpośrednio na dworze (przede wszystkim sekretarza królowej Pierre’a Des Noyersa) oraz członków stronnictwa francuskiego w Rzeczypospolitej subsydiowanych przez Wersal. Jednak w interesie politycznym królowej działały również osoby, z którymi pozostawała w przyjaźni jeszcze w czasach przed małżeństwem z Władysławem IV (np. madame de Choisy, madame de Guébriant) bądź powiązane z Ludwikiem XIV i pośredniczące w kontaktach między dworami (poza posłami de Lumbresem czy Pierre’em de Bonzy, takie postaci jak: małżeństwo de Brégy, hrabia de Brienne, Hugues de Lionne, Chevalier de Ferlon, Akakia, de Roncali, ojciec Fantoni).

Mgr Rafał Kowalski (Instytut Historii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie)

Prymas Michał Radziejowski w kręgu opozycji antykrólewskiej w okresie panowania Jana III Sobieskiego

W referacie przedstawiono stosunek prymasa Michała Radziejowskiego do polityki prowadzonej przez króla Jana III Sobieskiego w latach 1687-1696 (z uwzględnieniem działalności prymasa na forum parlamentarnym). Radziejowski w znacznej mierze zawdzięczał swoją karierę królowi Janowi III. Jednak po osiągnięciu w 1687 r. arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, najwyższego urzędu senatorskiego w Rzeczypospolitej, zaczął prowadzić działalność często sprzeczną z interesami monarchy.

Prof. UWr dr hab. Paweł Klint (Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego)

Świadkowie i egzekutorzy ostatniej woli. O godnym zaufania kręgu towarzyskim magnaterii koronnej w świetle testamentów z XVII wieku

W referacie podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, kto był godnym zaufania, by powierzyć mu opiekę nad egzekwowaniem ostatniej woli magnata. Czy byli to bliscy krewni, czy też wpływowe osoby pochodzące z elit koronnych i piastujący równie wysokie urzędy jak testator, a może gwarantem wypełnienia ostatniej woli magnata powinien być sam król – odpowiedź na te pytania pozwala określić krąg najbliższych i najbardziej zaufanych osób elit urzędniczych Korony Polskiej w XVII wieku. Osobną kwestią jest próba wskazania, kto uczestniczył w sporządzaniu testamentu przez magnatów, świadcząc o jego autentyczności i zatwierdzając jego prawomocność w przyszłości. Autor odpowiada również na pytania, czy na świadków ostatniej woli wybierano przypadkowe osoby obecne w momencie spisania dokumentu we dworze, czy też byli to specjalnie wyznaczeni do tego krewni czy powinowaci, rękodajni słudzy, a może duchowni.

Prof. dr hab. Jan Pomorski (Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie)

Adam Kersten jako badacz epoki Wazów. Szkic do portretu

Adam Kersten był jednym z najwybitniejszych znawców i badaczy historii Polski oraz historii powszechnej epoki Wazów w europejskiej historiografii. Jego monografie dedykowane Stefanowi Czarnieckiemu i Hieronimowi Radziejowskiemu wyznaczały nowy standard dla uprawiania biografistyki historycznej i do dziś są uznawane za klasykę gatunku. W referacie Autor stara się odpowiedzieć na dwa pytania: na czym polegała innowacyjność Kerstena i jaką lekcję z epoki Wazów i dziejów polskiego parlamentaryzmu w XVII wieku potrafił on wyciągnąć dla swojej współczesności. W ten sposób dotykamy problemu społecznej odpowiedzialności historyka za lekcje z historii narodowej wyciągane.

Mgr Marta Kupczewska (Wydział Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu w Białymstoku)

Parlamentarna aktywność drugiego ordynata Tomasza Zamoyskiego – wybrane problemy

Referat poświęcony został ogólnym refleksjom związanym z parlamentarną aktywnością drugiego ordynata Tomasza Zamoyskiego podczas sejmów mających miejsce w latach 1613-1637, takim jak: frekwencja magnata w izbie poselskiej i w senacie, czas przyjazdu na sejm i udział w wotowaniu, zaangażowanie w inne prace sejmowe i przedsejmowe. Ponadto poruszone w nim zostały wybrane problemy związane z okołoparlamentrną aktywnością magnata (m.in. przygotowania do sejmu, uroczyste wjazdy, życie towarzyskie, problemy z zakwaterowaniem, zapewnienie aprowizacji, finanse sejmowe).

Dr Anna Kalinowska (Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk; Muzeum Historii Polski)

The nature of a Polish Parliament is thus… Parlamentaryzm polsko-litewski we wczesnych angielskich doniesieniach prasowych, 1640-1660

Referat ukazuje, w jaki sposób polsko-litewski parlament epoki Wazów był prezentowany w angielskiej prasie informacyjnej w połowie XVII wieku, a także przedstawia kwestię, czy i w jakim stopniu sejm był obecny w prasowej narracji, dotyczącej sytuacji wewnętrznej w Anglii tego okresu.

Nie ulega wątpliwości, że intensywne zainteresowanie parlamentem i jego działalnością w latach 40. i 50. XVII w. było jednym z kluczowych czynników odpowiedzialnych za rozwój sfery publicznej w Anglii. To zainteresowanie leżało również u podstaw powstania angielskiej prasy periodycznej, ponieważ pierwsze gazety periodyczne były przede wszystkim szczegółowymi sprawozdaniami z obrad Długiego Parlamentu. W krótkim czasie gazety stały się jednym z elementów kształtujących angielską sferę publiczną, ale równocześnie ewoluowały i zaczęły dostarczać swoim czytelnikom dodatkowo wiadomości z zagranicy. Te były jednak bardzo często powiązane z i kontekstualizowane jako część krajowego dyskursu i/lub procesów politycznych. Dlatego też, analizując sposób, w jaki polsko-litewski parlament był przedstawiany przez rojalistyczne, parlamentarne i licencjonowane przez rząd Protektoratu newsbooki, można zrozumieć, w jaki sposób angielscy czytelnicy mogli postrzegać sejm i jego rolę w funkcjonowaniu Rzeczypospolitej.

Dr Artur Goszczyński (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach; Fundacja im. Janusza Kurtyki)

Problem egzekucji banicji i infamii przed sejmem z 1646 r. (casus Samuela Łaszcza)

11 marca 1646 r. zmarł hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski. Wraz z jego śmiercią strażnik koronny Samuel Łaszcz stracił możnego protektora, który poprzez listy żelazne i egzempty chronił go przed odpowiedzialnością za liczne naruszenia prawa (ponoć miało na nim ciążyć 236 banicji i 37 infamii). Kilka tygodni po zgonie wodza Władysław IV wydał uniwersał, w którym zalecił starostom postępowanie wobec watażki zgodnie z literą prawa, zabraniając przy tym udzielania mu jakiegokolwiek wsparcia. Zaangażowanie króla w tę kwestię prawdopodobnie było konsekwencją działania szlachty kijowskiej, która dążyła do wyegzekwowania wyroków ciążących na Łaszczu. Władca uwzględnił tę sprawę również w legacji na sejmiki przedsejmowe 1646 r., polecając braci herbowej pochylić się nad sprawą unikających sprawiedliwości banitów i infamisów. Postulat ten spotkał się z uznaniem sejmików, które potraktowały go jako istotny problem oraz ujęły swoje stanowisko na ten temat w instrukcjach dla posłów na sejm.

W referacie omówiono opinie poszczególnych zgromadzeń szlacheckich oraz stanowisko sejmu we wspomnianej sprawie. Ponadto przybliżono sylwetkę Samuela Łaszcza oraz działania podejmowane przez Kijowian w celu pociągnięcia go do odpowiedzialności za przewiny, których się dopuścił.

Mgr Zbigniew Chmiel (Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego)

Sejm Rzeczypospolitej wobec problemów organizacyjno-finansowych armii koronnej w pierwszych latach panowania Jana Kazimierza (1648-1653)

Pierwsze lata panowania Jana Kazimierza w Rzeczypospolitej były czasem burzliwych przemian w funkcjonowaniu armii koronnej oraz jej roli w życiu politycznym państwa. Wybuch powstania Chmielnickiego na Ukrainie w 1648 r. i ciężkie walki prowadzone w kolejnych latach z połączonymi siłami kozacko-tatarskimi spowodowały, że zagadnienia związane z funkcjonowaniem i finansowaniem armii stały się jednymi z najważniejszych punktów obrad każdego z kolejnych sejmów, obradujących w tym czasie. Ponoszone straty (1648, 1649, 1652 r.) nie tylko wymuszały pospieszne odbudowywanie potencjału militarnego państwa, ale także kazały szukać rozwiązań organizacyjnych, dostosowujących armię to zmienionych warunków pola walki. Skokowy wzrost liczebności armii skutkował proporcjonalnym wzrostem wydatków publicznych na ten cel i to, wbrew nadziejom wielu uczestników życia parlamentarnego, nie jedynie na okres jednej, zwycięskiej kampanii wojennej. Uczestnicy obrad sejmowych nie tylko wsłuchiwali się w propozycje królewskie oraz głos posłów żołnierskich, ale również przedstawiali własne projekty reform armii oraz pomysły na pozyskanie źródeł finansowania wysiłku zbrojnego. W konstytucjach sejmowych tego okresu widzimy również szereg innych zagadnień, będących przedmiotem zainteresowania parlamentarzystów, a dotyczących funkcjonowania armii koronnej, takich jak dyscyplina żołnierska, kwestia zaopatrzenia oddziałów, czy właściwe zabezpieczenie kluczowych twierdz w państwie. Nie będzie przesadnym stwierdzenie, że tematyka wojskowa zdominowała obrady oraz dorobek legislacyjny sejmów tego okresu.